Wątek: "Jak pająki snują sieć"

Odpowiada prof. dr hab. Marek Żabka z Wydziału Przyrodniczego Akademii Podlaskiej w Siedlcach:


Budowę sieci pajęczej nietrudno zaobserwować w przyrodzie. Jednak choć przedmiot badań jest łatwo dostępny i poświęcono mu już setki artykułów oraz kilka solidnych monografii, wciąż nie wszystko wiadomo.

Sieć budowana jest z przędzy. Zdolność jej wytwarzania cechuje pająki, inne pajęczaki oraz larwy wielu owadów, jednak tylko pająki budują z niej tak wyszukane konstrukcje, jak sieci łowne, kokony, oprzędy, nici asekuracyjne, latające dywany babiego lata, a nawet podwodne komory mieszkalne. Sieć łowna w zależności od gatunku pająka, który ją snuje, ma formę płaszczyzny ustawionej pionowo, poziomo lub ukośnie, chaotycznej plątaniny nici albo lejka. Pająki żyjące społecznie wspólnie budują sieci o powierzchni wielu metrów kwadratowych, składające się nawet z setek połączonych ze sobą płacht, będące wspólnym narzędziem łowów, miejscem rozrodu i opieki nad młodymi.

W związku z taką różnorodnością form budowa sieci przebiega rozmaicie, zawsze jednak podstawą jest rusztowanie. Krzyżak na przykład zaczyna od wysnucia nici, która porywana podmuchem wiatru, zaczepia się o jakiś obiekt, a następnie jest przezeń tak naciągana, by tworzyła most. Do jego środka pająk przytwierdza kolejne promienie rusztowania. Potem, poruszając się od centrum w stronę obwodu, snuje prowizoryczną spiralę, która wzmacnia i łączy tę konstrukcję. Następnie, krocząc w kierunku przeciwnym, zwija prowizoryczną spiralę i rozpina lepką spiralę łowną. Zajmuje mu to łącznie kilkadziesiąt minut.

Przędzę wytwarzają gruczoły odwłoka. Jest ich co najmniej dziewięć rodzajów, więcej u pająków sieciowych. Jednowarstwowy nabłonek gruczołów produkuje płynną białkową wydzielinę, która pod wpływem wzrastającego ciśnienia hemolimfy w odwłoku jest wyrzucana przez specjalny kanał, a następnie przez brodawki przędne na kądziołkach, przybierając postać nici. Ten nieodwracalny proces jest związany ze zmianą struktury białek, jednak szczegóły tej przemiany nie są dobrze znane.

Kądziołki przędne występują wyłącznie u pająków – zwykle są to trzy pary położone na końcu odwłoka. Składają się najczęściej z kilku członów i dzięki dobrze rozwiniętej muskulaturze są ruchliwe. Ich długość niekiedy przekracza połowę długości odwłoka. Niektóre pająki mają także perforowane siteczko przędne. Wyczesują z niego nici grzebykiem z włosów na nogach czwartej pary. Ostatnio zaś u jednego z południowo-amerykańskich gatunków pająków znaleziono brodawki przędne na... stopach! Wysnuwana z nich przędza ma własności adhezyjne i chroni przed poślizgiem na stromych, gładkich powierzchniach.

Głównym składnikiem przędzy są białka (fibryny) nadające jej wytrzymałość. Lepkość wynika zaś albo z obecności kropelek zawierających glikoproteiny, albo drobnych nitek o właściwościach adhezyjnych, przypominających moher i wysnuwanych przez siteczko przędne. Aby utrzymać właściwości łowne, przędza musi być odpowiednio wilgotna i elastyczna, zawiera więc chłonące wodę związki nieorganiczne (KNO3, KH2PO4) i aminokwasy. Jony azotanowe i kwaśne pH (około 4) chronią nić przed działaniem drobnoustrojów i grzybów, a jej białkowe składniki – przed denaturacją.

Wyprodukowanie sieci kosztuje wiele energii i materiału, więc w przypadku uszkodzenia jest ona naprawiana albo też zwijana i zjadana, zwłaszcza że z upływem czasu traci swoje właściwości. Dzięki takiemu recyklingowi pająk odzyskuje część zużytego budulca.

Źródło: Świat Nauki

Witaj Nieznajomy! Jeśli chcesz przeczytać cały wątek zarejestruj się bądź zaloguj!